Dotowana sumą 200 tys. euro Nagroda Copernicus to najbardziej prestiżowe wyróżnienie za wybitne polsko-niemieckie osiągnięcia naukowe. Od 2006 roku przyznają ją wspólnie Fundacja na rzecz Nauki Polskiej i Niemiecka Fundacja na rzecz Badań (Deutsche Forschungsgemeinschaft, DFG). Wśród jej 20 dotychczasowych laureatów zdecydowanie dominują przedstawiciele nauk ścisłych i przyrodniczych, a jedynymi wyjątkami od tej reguły są wyróżnieni w 2022 roku literaturoznawcy Krystyna Radziszewska (Łódź) i Sascha Feuchert (Gießen). Czy ta dysproporcja oznacza, że polsko-niemiecka współpraca naukowa rozwija się znacznie lepiej w naukach ścisłych i przyrodniczych niż w szeroko pojętej humanistyce?[1]

Odpowiedź na to pytanie zależy od tego, jak zdefiniujemy polsko-niemiecką współpracę naukową i na podstawie jakich kryteriów będziemy określać jej intensywność i innowacyjność. W obliczu umiędzynarodowienia współpracy między instytucjami badawczymi i transnacjonalizacji naukowych biografii należałoby się zastanowić nad tym, co właściwie można jeszcze dziś uznać za „polskie” i „niemieckie” w „polsko-niemieckiej” współpracy naukowej[2]. Rodzi się też pytanie o to, na ile części składowe i efekty współpracy naukowej w poszczególnych dyscyplinach są mierzalne i porównywalne. W zależności od dziedziny badań różnie kształtuje się relacja między współpracą indywidualną i instytucjonalną, między wysokością pozyskanych na badania funduszy a liczbą będących ich efektem patentów czy publikacji, a także między społecznym znaczeniem podejmowanych przez badaczy problemów i udzielanymi przez nich wyjaśnieniami lub proponowanymi przez nich rozwiązaniami. Niezależnie od odpowiedzi na te pytania, historię polsko-niemieckiej współpracy w dziedzinie nauk ścisłych, przyrodniczych i humanistycznych zarówno przed, jak i po 1945 roku, można zrekonstruować jedynie częściowo, ponieważ dogłębnie zbadane zostały zaledwie niektóre jej aspekty (np.: Lemke 1958; Kietlicz-Wojnacki 1980; Serczyk 1987; Scholze, Tomicka-Krumrey 2001; Schutte 2008; Białkowski 2011; Kessler, Krzoska 2013; Turkowska 2020; Steffen 2021; Surman i in. 2022).

Istnieją przynajmniej trzy powody, dla których ten artykuł – mimo dyscyplinarnej przynależności laureatów Nagrody Copernicus – nie dotyczy nauk ścisłych i przyrodniczych, lecz humanistycznych. W odróżnieniu do nauk ścisłych, humanistyka jest domeną indywidualnej kreatywności i oryginalności, a nie eksperymentalnej pracy zespołowej, co sprawia, że badania humanistyczne są zdecydowanie mniej kosztowne, a ich wyniki mniej podatne na bibliometryczne ewaluacje, czyli trudniejsze do uchwycenia za pomocą twardych ilościowych wskaźników takich jak suma pozyskanych środków, liczba patentów czy punktów za publikacje. Ponadto zarówno pytania stawiane przez humanistów, jak i stosowane przez nich koncepcje i teorie, często powstają w interakcji z ich regionalnym, językowym i kulturowym otoczeniem, a zadanie humanistyki nie ogranicza się do tworzenia wiedzy naukowej, lecz polega również na wytwarzaniu wiedzy normatywnej dla danego społeczeństwa. Last but not least, humaniści znacznie częściej przyjmują rolę pośredników między kulturami niż ma to miejsce w przypadku nauk ścisłych i przyrodniczych: analizując podobieństwa i różnice, obrazy samych siebie i innych, konwergencje i dywergencje, wzajemne powiązania i zależności czy też kontrowersje i nieporozumienia w przeszłości i teraźniejszości danego społeczeństwa (a zwłaszcza społeczeństw ze sobą sąsiadujących), humaniści pośrednio lub bezpośrednio kształtują (tzn. ułatwiają, utrudniają lub deformują) porozumienie międzykulturowe. Współpraca transgraniczna w naukach humanistycznych jest więc nie tylko wskaźnikiem intensywności i kondycji danych relacji, lecz również czynnikiem je warunkującym. Z tych powodów zwłaszcza niemieccy i polscy historycy, ale też literaturoznawcy i językoznawcy, debatują nad stanem i perspektywami bilateralnej współpracy znacznie częściej niż ma to miejsce w obrębie np. biologii, chemii, fizyki, ekonomii czy medycyny (Orłowski 2009; Bingen i in. 2016; Danyel und Behrends 2018; Krzoska i in. 2021). Dlatego właśnie ten artykuł koncentruje się na polsko-niemieckiej współpracy naukowej w zakresie humanistyki, ze szczególnym uwzględnieniem historiografii, literaturo- i językoznawstwa, i dotyczy głównie zinstytucjonalizowanych niemieckich badań polonoznawczych, polskich badań niemcoznawczych i podejmowanych w obu krajach badań nad stosunkami polsko-niemieckimi[3].

Dwutorowość powojennej polsko-niemieckiej współpracy naukowej

Po II wojnie światowej polsko-niemiecka współpraca naukowa znalazła się w paradoksalnej sytuacji: zarówno wzajemne powiązania, jak i napięcia były po 1945 roku intensywniejsze niż kiedykolwiek wcześniej. Po przesunięciu granic Polski na zachód oraz ucieczce i wypędzeniu Niemców, jedna trzecia powojennego terytorium Polski składała się z byłych obszarów niemieckich, co oznacza, że miliony polskich obywateli zamieszkały w „poniemieckich” domach. Poza tym setki tysięcy ludzi polskiego pochodzenia przejściowo lub na stałe przebywało po wojnie w Niemczech. W niemieckich archiwach, bibliotekach i muzeach znalazła się trudna do oszacowania liczba dokumentów archiwalnych, książek i dzieł sztuki zrabowanych w Polsce podczas okupacji, a równie trudna do oszacowania ilość niemieckich dóbr kultury pozostała w zasobach polskich[4]. Musiały jednak minąć dziesięciolecia, zanim możliwa stała się polsko-niemiecka refleksja nad genezą i następstwami tych splotów i powiązań. Bezpośrednią przyczyną braku polsko-niemieckiej współpracy naukowej po 1945 roku – i jakiejkolwiek polsko-niemieckiej współpracy – był fundamentalny rozłam, do jakiego doszło w dziejach wzajemnych oddziaływań, na skutek ataku Niemiec na Polskę w 1939 roku i brutalnej, trwającej przez pięć i pół roku polityki okupacyjnej: polska inteligencja została zdziesiątkowana, polskie archiwa, biblioteki, laboratoria i pozostała infrastruktura badawcza uległy w dużej mierze zniszczeniu, a emocjonalny dystans Polaków do Niemców stał się większy niż kiedykolwiek wcześniej (Dmitrów 1987; Bolewski i Pierzchała 1989; Mężyński 2003).

Ponadto wielu polskich i niemieckich badaczy pozostawało po 1945 roku pod wpływem nacjonalistycznej lub volkistowskiej ideologizacji nauki, które od końca XIX wieku kształtowały badania nad historią i teraźniejszością stosunków polsko-niemieckich lub szerzej germańsko-słowiańskich. Niemieckie badania wschodnie (Ostforschung) i polskie badania zachodnie to dwa porównywalne (ale nie tożsame) multidyscyplinarne kierunki badawcze, które wykształciły się po I wojnie światowej. Niemieckie badania wschodnie zajmowały się historią i teraźniejszością Europy (Środkowo-)Wschodniej przez pryzmat niemieckości, postrzegając narody tego regionu nie jako samodzielnych aktorów, lecz jako obiekty niemieckiej hegemonii. Polskie badania zachodnie zajmowały się historią i teraźniejszością terenów, które były w danym okresie polskimi ziemiami zachodnimi (tj. po 1945 roku: historią i teraźniejszością byłych terenów niemieckich) z perspektywy polskocentrycznej, analizując je pod kątem faktycznej bądź domniemanej przynależności do kultury polskiej czy też słowiańskiej. Mimo że status i zakres obu kierunków badań zmienił się po II wojnie światowej, niezmienne pozostały ich polityzacja i ideologizacja (Burleigh 1988; Fahlbusch i in. 2000; Piskorski 2002; Jakubowska 2012; Haar i in. 2017).

Wskutek podziału Niemiec i zimnowojennej konfrontacji polsko-niemiecka współpraca naukowa rozwijała się w dwóch odrębnych kontekstach, które aż do późnych lat 50. były od siebie diametralnie różne. Podczas gdy współpraca między polskimi i wschodnioniemieckimi badaczami przebiegała pod znakiem oktrojowanej przyjaźni w ramach bloku wschodniego, co prowadziło do wielu spotkań, wspólnych projektów i postępującej instytucjonalizacji, kontakty między polskimi i zachodnioniemieckimi badaczami polegały przede wszystkim na wzajemnej obserwacji i (bez)pośredniej konfrontacji. W każdym z tych trzech krajów instytucjonalne uwarunkowania bilateralnej współpracy naukowej wynikały z odmiennych tradycji badawczych i różnic w uprawianej po wojnie polityce naukowej.

Na początku istnienia Republiki Federalnej Niemiec specjalistyczna wiedza na temat Polski czerpała z czterech tradycji badawczych. 1) Początki uniwersyteckich badań nad historią, literaturami i językami Europy Wschodniej sięgają czasów późnego Cesarstwa Niemieckiego (Dahlmann 2005). 2) Na początku XX wieku powstały ponadto komisje historyczne, czyli stowarzyszenia zajmujące się badaniem historii danego regionu. I tak w 1911 roku w niemieckim wówczas Szczecinie powstała Komisja Historyczna dla Pomorza, w 1921 roku w niemieckim wówczas Wrocławiu Komisja Historyczna dla Śląska, a w 1923 roku w niemieckim wówczas Królewcu Komisja Historyczna dla Badań Regionalnych nad Prusami Wschodnimi i Zachodnimi. Po II wojnie światowej badania nad Europą Wschodnią z jednej strony zostały reaktywowane pod egidą Rady Badawczej im. Johanna Gottfrieda Herdera (Johann-Gottfried-Herder-Forschungsrat) oraz założonego przez nią w 1950 roku Instytutu Herdera w Marburgu, a z drugiej – zyskały nową instytucję w postaci powołanej do życia w 1950 roku Historyczno-Krajoznawczej Komisji na rzecz badań nad Poznańskiem i Niemieckością w Polsce (Historisch-Landeskundliche Kommission für Posen und das Deutschtum in Polen)[5]. 3) W okresie republiki weimarskiej powstały wspomniane wyżej badania wschodnie, które mimo napięć ideologicznych zostały po 1945 roku na nowo zinstytucjonalizowane, a ich najważniejszymi ośrodkami stały się Getynga i Marburg[6]. 4) W RFN powstały też pozauniwersyteckie instytucje badawcze, których celem była analiza aktualnych zjawisk zachodzących w krajach bloku wschodniego. Kluczową instytucją działającą w tym polu był założony w 1961 roku przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Federalny Instytut Studiów Wschodnich i Międzynarodowych (Bundesinstitut für ostwissenschaftliche und internationale Studien) z siedzibą w Kolonii (Bingen 1984; Brahm 2005; Kleindienst 2009).

W NRD z kolei specjalistyczna wiedza na temat Polski obejmowała głównie badania nad historią, literaturami i językami Europy Wschodniej prowadzone na uniwersytetach i w nowo utworzonej Akademii Nauk. Trzy pozostałe tradycje badawcze funkcjonujące w RFN nie miały w NRD z powodów ideologicznych swoich instytucjonalnych odpowiedników (Fischer 1992).

Mimo ideologicznego pokrewieństwa, niemcoznawstwo w PRL wykazywało więcej podobieństw z polonoznawstwem w RFN niż w NRD. Powojenne badania nad Niemcami i stosunkami polsko-niemieckimi konstytuowały się w Polsce z czterech tradycji badawczych. 1) Niemcoznawstwo istniało w ramach Polskiej Akademii Nauk oraz na uniwersytetach, gdzie od lat 60. powstawały nowe ośrodki germanistyczne[7]. 2) Wspomniane wyżej badania zachodnie zostały z powodów politycznych zdecydowanie wzmocnione: już w 1945 roku powstał w Bydgoszczy (przeniesiony później do Sopotu i Gdańska) Instytut Wschodni (przemianowany później na Instytut Bałtycki), a w Warszawie (przeniesiony wkrótce potem do Poznania) Instytut Zachodni im. Zygmunta Wojciechowskiego; od 1957 roku działał w Opolu Instytut Śląski; a w 1961 roku powstały Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie i Instytut Zachodnio-Pomorski w Szczecinie. Zadanie tych instytucji polegało nie tylko na dostarczaniu argumentów na rzecz polskości badanych przez nie terenów, ale także na monitorowaniu działalności zachodnioniemieckich organizacji wypędzonych i zwalczaniu ich tzw. rewanżyzmu (Krzoska 2003; Grzechnik 2017). 3) Już w 1945 roku powstała w Warszawie podległa Prokuraturze Generalnej Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, którą w 1998 roku wcielono do nowo utworzonego Instytutu Pamięci Narodowej[8]. 4) Wraz z utworzonym w 1947 roku w Warszawie Polskim Instytutem Spraw Międzynarodowych (odnowionym w 1996 roku i działającym do dziś) powstała instytucja, w której praca badawcza szła w parze z doradztwem politycznym.

Mimo że w pierwszych dwóch dekadach po zakończeniu wojny nie nawiązano oficjalnych stosunków dyplomatycznych między Niemcami Zachodnimi a Polską, można odnotować szereg inicjatyw w dziedzinie współpracy naukowej, wychodzących zarówno od aktorów instytucjonalnych, jak i indywidualnych. Już w 1958 roku Niemiecka Centrala Wymiany Akademickiej (Deutscher Akademischer Austauschdienst, DAAD), a w 1959 roku także Fundacja Humboldta rozpoczęły współpracę z partnerami z Polski. Dzięki temu liczba polskich i niemieckich naukowców, którzy zyskali możliwość wyjazdu na konferencje i pobyty badawcze, zaczęła szybko rosnąć. Nierzadko skutkowało to pomysłami na wspólne badania i publikacje, nowymi formatami spotkań, zorganizowanymi sieciami (takimi jak założone w 1989 roku Societas Humboldtiana Polonorum, czyli stowarzyszenia byłych polskich stypendystów Fundacji Humboldta), a czasem nawet intelektualnymi przyjaźniami (Golombek 2001). Zarazem jednak do wielu polsko-niemieckich spotkań i form współpracy dochodziło niezależnie od instytucjonalnych uwarunkowań. Jednym z przykładów jest intensywna i trwająca wiele dziesięcioleci współpraca między historykami Reinhartem Koselleckiem i Wacławem Długoborskim, której początki sięgają kilkutygodniowego pobytu badawczego Kosellecka w Polsce w 1959 roku (Koselleck 2019 [1959]; Tomann 2023). Co istotne, polsko-zachodnioniemieckie spotkania naukowe nie ograniczały się bynajmniej do świata zachodnioniemieckiej slawistyki i historiografii Europy Wschodniej z jednej oraz polskiej germanistyki i badań niemcoznawczych z drugiej strony (Światłowska-Prędota 2001). Być może najbardziej znanym przykładem nieoczywistego polsko-zachodnioniemieckiego spotkania intelektualnego jest podjęta pod koniec lat 60. przez Jürgena Habermasa próba pozyskania Leszka Kołakowskiego jako profesora filozofii (i tym samym następcy Theodora Adorno) dla Uniwersytetu im. Goethego we Frankfurcie nad Menem, która ostatecznie nie powiodła się z powodu protestów studenckich (Hansl 2021, 185). Zachodnioniemiecko-polskie kontakty akademickie nawiązywano również na międzynarodowych kongresach, podczas pobytów badawczych w innych krajach oraz na emigracji (Breyer 1967; Jacobmeyer 2019).

Tym niemniej zachodnioniemiecko-polska współpraca badawcza nabrała większego rozmachu dopiero w ramach polityki odprężenia lat 70. oraz pod wpływem zmiany pokoleniowej. Z jednej strony, mimo ciągłości instytucjonalnej i personalnej, zarówno niemieckie badania wschodnie, jak i polskie badania zachodnie utraciły swój ideologiczny impet i znaczenie polityczne. Z drugiej strony, w Niemczech Zachodnich powstały nowe instytucje, zajmujące się historią i teraźniejszością Polski bez ideologicznych obciążeń: w 1980 roku w Darmstadt powstał Niemiecki Instytut Spraw Polskich (Deutsches Polen-Institut, DPI), a w 1982 roku przy Uniwersytecie w Bremie Centrum Badań nad Europą Wschodnią (Forschungsstelle Osteuropa). Zadaniem współfinansowanego przez Hesję, Konferencję Ministrów Edukacji i Kultury oraz miasto Darmstadt DPI jest badanie historii i teraźniejszości Polski i stosunków polsko-niemieckich oraz rozpowszechnianie wiedzy o Polsce w Niemczech. Bremeńskie Centrum Badawcze powstało pierwotnie jako archiwum dokumentów wschodnioeuropejskiego drugiego obiegu i z czasem zostało przekształcone w interdyscyplinarny ośrodek badawczy. Warto dodać, że te nowe instytucje nie miały odpowiedników ani w Niemczech Wschodnich, ani w Polsce, co dodatkowo pogłębiło dysproporcję między instytucjonalizacją (zachodnio)niemieckiej wiedzy o Polsce i polskiej wiedzy o Niemczech.

Kolejna (zachodnio)niemiecko-polska dysproporcja powstała w latach 70. i 80. w wyniku strukturalnych różnic w finansowaniu indywidualnych pobytów badawczych za granicą. Zachodnioniemieckie organizacje, takie jak DFG i Fundacja Humboldta, a także programy stypendialne takich instytucji jak Wissenschaftskolleg zu Berlin i innych, które co roku umożliwiały wybranym polskim badaczom spędzenie kilku tygodni lub miesięcy w RFN, nie miały odpowiedników w PRL (Pfeiffer 1984; Reiff 1984; Schenk 1984; Labuda 1989). Polskiego odpowiednika nie miała (i nie ma do dziś) także interdyscyplinarna profesura gościnna „Schwerpunkt Polen” (Wokół Polski), którą od 1982 roku obejmują na Uniwersytecie im. Johannesa Gutenberga w Moguncji badacze z Polski.

Równolegle do tworzenia instytucjonalnych podstaw dla wytwarzania specjalistycznej wiedzy o Polsce w obu państwach niemieckich i wiedzy o Niemczech w Polsce z jednej oraz finansowania indywidualnych polsko-niemieckich spotkań z drugiej strony, od końca lat 50. w relacjach wschodnioniemiecko-polskich i od późnych lat 70. w relacjach zachodnioniemiecko-polskich, wykształcały się stopniowo różne formy współpracy bilateralnej. Ich przykładem są umowy o współpracy zawierane między uniwersytetami. Już w 1959 roku nawiązano kontakty między Uniwersytetem Humboldtów w Berlinie Wschodnim a Uniwersytetem Warszawskim, a w 1978 roku powstała współpraca między uniwersytetami w Warszawie i Bonn (Golombek 2001). Kolejnym przykładem są bilateralne komisje historyczne. W 1956 roku rozpoczęła pracę wschodnioniemiecko-polska Komisja Historyczna, a w 1972 roku zachodnioniemiecko-polska Komisja Podręcznikowa skupiająca historyków, geografów i dydaktyków (Guth 2015; Strobel 2015). Choć obie miały na celu promowanie współpracy i porozumienia w zakresie nauk historycznych i dydaktyki historii (i geografii), to wyniki ich pracy oraz ich społeczne oddziaływanie okazały się być diametralnie różne. Podczas gdy współpraca polskich i wschodnioniemieckich historyków dokonywała się na gruncie materializmu historycznego i była zorientowana na konsensus, współpraca polskich historyków z ich zachodnioniemieckimi kolegami dotyczyła w znacznej mierze kwestii kontrowersyjnych i doprowadziła do opracowała zaleceń podręcznikowych, które miały na celu uwolnić nauczanie historii w obu krajach od uprzedzeń i uproszczeń.

W latach 60. powstały też dwie wschodnioniemiecko-polskie komisje dla dyscyplin, które cechują się wyjątkowo silnymi transgranicznymi powiązaniami: w 1968 roku zaczęła działać Bilateralna Komisja Germanistyczna NRD-PRL, a rok później Bilateralna Komisja Polonistyczna NRD-PRL. Nieco lepiej udokumentowana praca Bilateralnej Komisji Polonistycznej pokazuje zarówno potencjał, jak i ograniczenia dwustronnej współpracy naukowej między państwami socjalistycznymi. Wschodnioniemiecka polonistyka uniwersytecka istniała w Greifswaldzie, Jenie i Berlinie, i miała tym samym do czynienia ze znacznie silniejszą polonistyką w Polsce, tym bardziej że w NRD utrzymywał się instytucjonalny rozdział między badaniami prowadzonymi na uniwersytetach i badaniami prowadzonymi w Akademii Nauk. Co więcej, prace komisji były ze względów ideologicznych ograniczone tematycznie, co uniemożliwiało otwartą wymianę poglądów na temat aktualnych i budzących kontrowersje kwestii. Nie bez znaczenia było też trudno mierzalne, ale wyraźne intelektualne oddalanie się od siebie polskich i wschodnioniemieckich badaczy: „Podczas gdy strona polska z biegiem czasu coraz bardziej się otwierała, postawa enerdowska usztywniała się” (Worbs 2006: 312; zob.: Rohoziński 1998; Rytel-Kuc i in. 2005; Gall 2008). Choć w momencie rozwiązania Komisji w 1990 roku nie wszystkie cele z jej kolejnych planów pięcioletnich zostały osiągnięte, to jej członkowie mogli poszczycić się szeregiem rozwiązań strukturalnych i pomyślnie zakończonych projektów. Udało się na przykład zorganizować wymianę studencką, program wykładów gościnnych i wspólne konferencje oraz wydano dwa podręczniki i słownik frazeologiczny (Ehehötz i in. 1990). (Niewielka) część prac Komisji została podjęta przez polsko-niemiecką grupę roboczą „Język polski i polonistyka w Republice Federalnej Niemiec”, która powstała w 1990 roku i wydaje zalecenia dotyczące organizacji nauczania języka polskiego w Niemczech. Po zjednoczeniu Niemiec status polonistyki w NRD jako odrębnej filologii z własną kadrą profesorską został zastąpiony zachodnioniemieckim modelem studiów slawistycznych, obejmujących kilka języków i literatur słowiańskich i w praktyce zdominowanych przez rusycystykę (krytycznie o strukturze niemieckiej polonistyki: Roguski 2014).

W latach 70. i 80. podjęto dalsze próby zinstytucjonalizowania polsko-niemieckiej współpracy naukowej. Zarówno wschodnioniemiecko-polska komisja archeologiczna, jak i zachodnioniemiecko-polska inicjatywa nawiązania współpracy w zakresie administracji publicznej zakończyły się niepowodzeniem (Dymaczewski 1972; Clostermeyer 1979). Większy sukces odniosło Societas Jablonoviana, czyli założone w 1774 i istniejące do 1943 roku towarzystwo naukowe zajmujące się promocją polsko-niemieckich stosunków naukowych i kulturalnych, które zostało reaktywowane w 1977 roku w Lipsku (Hoffman 1992; Merian 2000). W 1988 roku powstała grupa robocza zachodnioniemieckich i polskich historyków sztuki i konserwatorów zabytków, w ramach której eksperci z obu krajów dyskutowali na temat historii sztuki i konserwacji zabytków na dawnych ziemiach niemieckich w Polsce (Schädler-Saub, Weyer 2015). W 1989 roku powstało zaś Polsko-Niemieckie Towarzystwo Historii Medycyny, które nawiązywało do wschodnioniemiecko-polskiej kooperacji w tej dziedzinie (Brzeziński 1996). Oba gremia – podobnie jak Polsko-Niemiecka Komisja Podręcznikowa i Societas Jablonoviana – istnieją do dziś. Te przykłady pokazują, że podejmowane przed 1989 rokiem próby usieciowienia i pogłębiania bilateralnej współpracy nie ograniczały się bynajmniej do osobistych kontaktów.

Ożywienie lat 90.

Wskutek transformacji ustrojowej w Polsce, zjednoczenia Niemiec i zakończenia zimnej wojny kluczowe uwarunkowania polsko-niemieckiego sąsiedztwa uległy fundamentalnemu przeobrażeniu. Nowa sytuacja społeczno-polityczna oznaczała nie tylko radykalne zerwanie z obowiązującą dotąd ideologizacją i polityzacją współpracy naukowej, ale też reorganizację jej instytucjonalnych i finansowych ram oraz uproszczenie i intensyfikację wymiany akademickiej. Wraz z postępującym pojednaniem polsko-niemieckim możliwe stało się poza tym wspólne dyskutowanie i badanie tematów, które do tej pory stanowiły tabu. Polsko-niemiecka współpraca naukowa profitowała również z twórczego stosowania nowych perspektyw i paradygmatów badawczych (von Enzberg 1995; Kaczor 1996; Krzoska, Lichy i Rometsch 2021).

Dobrą ilustracją ożywienia polsko-niemieckiej współpracy naukowej jest rozkwit czasopism poświęconych stosunkom polsko-niemieckim. W 1991 roku powstało we Wrocławiu czasopismo „Zbliżenia. Polska – Niemcy”, w 1992 roku w Warszawie zaczął wychodzić „Rocznik Polsko-Niemiecki”, w 2003 roku Stowarzyszenie Centrum Polsko-Niemieckie założyło wydawany w Osnabrück rocznik poświęcony historii stosunków polsko-niemieckich „Inter Finitimos”, zaś w 2010 roku we Frankfurcie nad Odrą ukazał się pierwszy numer rocznika przekładoznawczego „OderÜbersetzen: deutsch-polnisches Übersetzungsjahrbuch”. Choć „Zbliżenia” przestały się ukazywać w 2006, a „Inter Finitimos” w 2014 roku, to wieloletnia obecność tych i pozostałych tytułów na polskim i niemieckim rynku wydawniczym jest wyraźnym wskaźnikiem wzrostu zainteresowania polsko-niemiecką komunikacją i kooperacją w dziedzinie nauk humanistycznych po 1989 roku.

W kolejnych latach zrealizowano też szereg zakrojonych na szeroką skalę polsko-niemieckich projektów badawczych. Można to zilustrować przykładem zaczerpniętym z nauk historycznych. Już w połowie lat 80. w darmstadzkim DPI zrodził się pomysł stworzenia bibliografii niemieckich i polskich publikacji naukowych na temat stosunków polsko-niemieckich. W 2000 roku, po ponad 10 latach intensywnej współpracy między DPI a Biblioteką Uniwersytecką w Toruniu, ukazała się czterotomowa bibliografia zawierająca ponad 53 tys. pozycji (Lawaty i Mincer 2000; zob. też: Lawaty 2001). Paradygmatycznym przykładem tego, jak otwarcie poruszano tematy, które wcześniej były przemilczane, jest z kolei czterotomowa edycja materiałów źródłowych na temat wypędzenia Niemców z Polski, przygotowana w Instytucie Herdera, zawierająca dokumenty z polskich archiwów i opublikowana w obu językach na początku lat 2000-nych (Lemberg i Borodziej 2000-2001; Lemberg, Borodziej 2000-2004; zob. też: Borodziej, Hajnicz 1998; Bömelbgurg, Stößinger, Traba 2006), czyli krótko po intensywnej polsko-niemieckiej debacie na temat wypędzenia (Bachmann, Kranz 1998; Buras, Majewski 2003; Danyel, Ther 2005; Łada 2006). Kolejnym wartym odnotowania projektem jest czterotomowe kompendium „Polska w historii Europy” redagowane przez historyków z obu krajów i wydawane sukcesywnie w Niemczech od 2011 roku (Müller 2011). W latach 2012–2015 ukazała się na obu rynkach wydawniczych opracowana w Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie (CBH PAN) seria „Polsko-niemieckie miejsca pamięci”, w której grupa ponad stu badaczy z (nie tylko) Polski i Niemiec pokazała na wybranych przykładach, jak historia wzajemnych polsko-niemieckich oddziaływań (w rozumieniu Klausa Zernacka [Zernack 1976]) może być interpretowana z perspektywy historii pamięci zbiorowej (Hahn i in. 2012–2015; Traba i in. 2012–2015). Z kolei w latach 2016–2020 ukazały się kolejne tomy polsko-niemieckiego podręcznika do historii, nad którymi pracowali wspólnie historycy i dydaktycy z obu krajów (Brückmann i in. 2016–2020). Równolegle do realizacji tych przedsięwzięć powstało kilka ważnych i cieszących się dużym powodzeniem publikacji popularnonaukowych na temat polsko-niemieckiego sąsiedztwa, które bazowały na licznych wspólnych projektach badawczych (Lawaty i in. 1996; Lawaty, Orłowski 2003; Bömelburg, Kizik 2014; Hackmann, Kopij-Weiß 2014; Kersken, Wiszewski 2020; Krzoska, Zajas 2021; Kochanowski, Loew 2023).

Te i inne przykłady polsko-niemieckiej współpracy naukowej powstały w nowym kontekście instytucjonalnym. Po 1989 roku wiele z istniejących wcześniej w obu krajach instytucji zostało zreformowanych, niektóre uległy likwidacji, zarazem jednak w polsko-niemieckim polu pojawiło się kilku nowych aktorów. Zarówno przekształcenia instytucjonalne jak i prowadzone na ten temat debaty były przy tym znacznie intensywniejsze w Niemczech niż w Polsce (Baberowski 1998; Creuzberger i in. 2000; Schmid, Berwanger 2005; Worschech 2021; por. Wrzesiński 1996).

Restrukturyzacja niemieckich badań nad Europą Wschodnią po 1989 roku obejmowała zarówno sektor uniwersytecki, jak i pozauniwersytecki, przy czym granice między nimi były płynne, ponieważ niektóre ośrodki pozaakademickie zostały z czasem przekształcone w instytuty afiliowane przy uniwersytetach. Na przykład, wspomniany wcześniej Federalny Instytut Studiów Wschodnioeuropejskich i Międzynarodowych z siedzibą w Kolonii został w 2000 roku rozwiązany, a jego pracownicy przeniesieni do think tanku Fundacja na Rzecz Nauki i Polityki (Stiftung Wissenschaft und Politik) z siedzibą w Berlinie. Jednocześnie powstały trzy nowe pozauniwersyteckie ośrodki prowadzące interdyscyplinarne badania nad Europą Wschodnią. 1) Założony w 1996 roku w Lipsku Leibniz-Instytut Historii i Kultury Europy Środkowej i Wschodniej (Geisteswissenschaftliches Zentrum Geschichte und Kultur Ostmitteleuropas, GWZO) powstał na kanwie badań prowadzonych w Akademii Nauk, a w 2003 roku stał się instytutem afiliowanym przy uniwersytecie lipskim. 2) W 2012 roku z połączenia istniejącego w Monachium od 1930 roku Instytutu Południowo-Wschodniego oraz działającego od roku 1952 w Ratyzbonie Instytutu Studiów Europy Wschodniej powstał w Ratyzbonie Instytut Studiów Europy Wschodniej i Południowo-Wschodniej (Institut für Ost- und Südosteuropaforschung, IOS). Oba instytuty – tj. zatrudniające ok. 50 pracowników lipskie GWZO oraz zatrudniający ok. 60 osób ratyzboński IOS – należą od kilku lat do renomowanego Konsorcjum Leibniza (Leibniz-Gemeinschaft). 3) Z inicjatywy Ministerstwa Spraw Zagranicznych w 2016 roku powstało z kolei w Berlinie Centrum Studiów Wschodnioeuropejskich i Międzynarodowych (ZOiS), którego zadaniem jest prowadzenie badań nad Europą Wschodnią oraz doradztwo polityczne.

Nowe instytucje pojawiły się również w obrębie interdyscyplinarnych badań nad poniemieckimi terenami w Europie Wschodniej. Kluczową instytucją badawczą w tej dziedzinie pozostaje wspomniany wyżej Instytut Herdera. Poniemieckością zajmują się również założony w 1989 roku w Oldenburgu Federalny Instytut Kultury i Historii Niemców w Europie Wschodniej, który w 2024 roku przemianowany został na Federalny Instytut Kultury i Historii Europy Wschodniej (Bundesinstitut für Kultur und Geschichte desöstlichen Europa), istniejący od 2001 roku w Monachium Instytut Kultury i Historii Niemców w Europie Południowo-Wschodniej (Institut für deutsche Kultur und Geschichte Südosteuropas) oraz powstały rok później w Lüneburgu Instytut Północno-Wschodni – Instytut Kultury i Historii Niemców w Europie Północno-Wschodniej (Nordost-Institut – Institut für Kultur und Geschichte der Deutschen in Nordosteuropa). Wszystkie trzy są obecnie afiliowane przy uniwersytetach w (odpowiednio) Oldenburgu, Monachium i Hamburgu.

Najgłębsze zmiany w obrębie uniwersyteckich badań nad Europą Wschodnią dokonały się w dwóch ośrodkach. W 1991 roku we Frankfurcie nad Odrą utworzono Europejski Uniwersytet Viadrina, będący kontynuacją Alma Mater Viadrina, czyli uniwersytetu założonego w tym mieście w 1506 i w 1811 roku przeniesionego do niemieckiego wówczas Wrocławia. Tym samym na granicy polsko-niemieckiej powstała uczelnia, która jest szczególnie zaangażowana we współpracę z partnerami z Europy Wschodniej – zwłaszcza z Polski. Wyrazem szczególnie bliskiej współpracy z Polską jest założone w 1992 roku w Słubicach przez Viadrinę i Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Collegium Polonicum. Z kolei na Uniwersytecie w Gießen w 2006 roku powstało Centrum Europy Wschodniej (Zentrum Östliches Europa), w którym skoncentrowano istniejącą w Hesji interdyscyplinarną ekspertyzę na temat Europy Wschodniej.

W każdej z tych instytucji prowadzone są – choć z różnym nasileniem – badania poloznawcze. Badania stricte poloznawcze i dotyczące stosunków polsko-niemieckich dominują natomiast w kilku nowych instytucjach o różnej proweniencji i skali, które istnieją w Niemczech od wczesnych lat 2000-nych. 1) W 2001 roku przy Instytucie Historii Maxa Plancka w Getyndze i we współpracy z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika w Toruniu powstała Polska Misja Historyczna, która od 2009 roku działa przy Uniwersytecie Juliusza i Maksymiliana w Würzburgu. 2) W 2011 roku na wspomnianej wyżej Viadrinie powstało interdyscyplinarne Centrum Studiów Polskich, które w 2023 roku przekształcone zostało w Viadrina Center of Polish and Ukrainian Studies (VCPU). 3) Z kolei w 2012 roku uniwersytety w Halle i Jenie powołały do życia Centrum Interdyscyplinarnych Studiów Polskich im. Aleksandra Brücknera.

Mnogość i różnorodność istniejących w Niemczech instytucji, które zajmują się badaniami polonoznawczymi sensu stricte lub w ramach szerzej zakrojonych area studies, nie ma odpowiednika w polskich badaniach niemcoznawczych. Instytucjonalne umocowanie polskich badań nad Niemcami i stosunkami polsko-niemieckimi ogranicza się do wspomnianego wyżej Instytutu Zachodniego w Poznaniu, Zakładu Studiów nad Niemcami w Instytucie Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk w Warszawie i mniejszych jednostek zajmujących się studiami niemcoznawczymi w instytutach germanistycznych i historycznych na uniwersytetach we Gdańsku, Poznaniu i Wrocławiu[9]. Lista nowych placówek ogranicza się do wspomnianego wyżej Collegium Polonicum, założonego na Uniwersytecie Wrocławskim w 2002 roku we współpracy z DAAD Centrum Studiów Niemieckich i Europejskich im. Willy Brandta oraz dwóch instytutów zajmujących się przede wszystkim analizą współczesności: powstałego w 1996 roku w Warszawie Centrum Spraw Międzynarodowych (CSM) oraz utworzonego w 2002 roku w Szczecinie (i znacznie mniejszego) Instytutu Niemiec i Europy Północnej. Mimo tych nowych inicjatyw badania niemcoznawcze są w Polsce mniej zinstytucjonalizowane i słabiej widoczne niż badania polonoznawcze w Niemczech[10].

Przegląd instytucjonalnych i intelektualnych zmian w polsko-niemieckiej współpracy naukowej po 1989 roku nie byłby jednak kompletny bez przywołania trzech zjawisk. Powstanie Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie w 1993 roku i wspomnianego wyżej CBH PAN w Berlinie w 2006 roku oznaczało pojawienie się dwóch – aczkolwiek różniących się zasobami i zasięgiem – transgranicznych podmiotów zajmujących się badaniami nad historią sąsiedniego kraju i dziejami stosunków polsko-niemieckich. Poza tym, w Warszawie działają zagraniczne biura głównych niemieckich fundacji partyjnych (pozostające bez odpowiednika w polskiej kulturze politycznej), które również angażują się we wspieranie polsko-niemieckiej komunikacji i współpracy (także, choć nie przede wszystkim) badawczej. Od 1989 roku działa w Warszawie biuro chadeckiej Fundacji im. Konrada Adenauera, rok później powstało biuro socjaldemokratycznej Fundacji im. Friedricha Eberta, a w 2002 i 2003 roku biura zielonej Fundacji im. Heinricha Bölla i lewicowej Fundacji im. Róży Luksemburg. Niedługo później powstały dwa nowe instrumenty ułatwiające polsko-niemiecką współpracę naukową: w 2006 roku Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki, a w 2014 roku wspólny program Narodowego Centrum Nauki i DFG, który umożliwia realizację bilateralnych projektów badawczych. Te transgraniczne instytucje i inicjatywy wyraźnie zintensyfikowały i ożywiły polsko-niemiecką współpracę naukową – nie tylko w zakresie humanistyki (np. Gortych i in. 2017; zob. też: Oberschmidt 2011).

Nierówni sąsiedzi

Tym niemniej bilateralną współpracę naukową – zarówno pod względem instytucjonalnym, jak i intelektualnym – nadal cechuje wyraźna asymetria. Powody, dla których instytucjonalne osadzenie niemieckich badań polonoznawczych jest dużo bardziej rozbudowane i stabilne niż w przypadku polskich badań niemcoznawczych, leżą przede wszystkim w historycznie uwarunkowanym zainteresowaniu Europą Wschodnią w Niemczech: w żadnym innym kraju na świecie nie ma tak gęstej sieci uniwersyteckich i pozauniwersyteckich badań nad Europą Wschodnią jak w Niemczech[11]. Jednocześnie asymetria intelektualna ma znacznie dłuższą tradycję i jest częścią szerszej konstelacji Wschód-Zachód w europejskiej historii idei (Mrugalski i in. 2023). Z wyjątkiem okresu nowożytnego, kiedy to teksty z Polski były dość intensywnie przyswajane w krajach niemieckojęzycznych, (Bömelburg 2006) w historii stosunków polsko-niemieckich regułą było (i jest) to, że recepcja niemieckich koncepcji była w Polsce zdecydowanie bardziej intensywna niż odwrotnie.

Nie bez znaczenia są też polsko-niemieckie dysproporcje gospodarcze, różny poziom wydatków publicznych na badania i szkolnictwo wyższe oraz różne tradycje prywatnego finansowania nauki. Innymi słowy: nauka i szkolnictwo wyższe są w Niemczech zdecydowanie lepiej finansowane niż w Polsce – i to zarówno ze środków publicznych jak i prywatnych (według OECD polskie inwestycje w naukę w 2022 roku odpowiadały 1,4% PKB, niemieckie z kolei 3,1% PKB, OECD 2023).

Te różnice mają konsekwencje nie tylko dla szans rozwoju polsko-niemieckiej współpracy naukowej jako takiej, ale także warunkują zawodowe perspektywy badaczy w obu krajach i procesy wytwarzania wiedzy[12]. W efekcie, Niemcy z licznymi instytutami badawczymi (a tym samym stypendiami i stanowiskami) są zdecydowanie bardziej atrakcyjne dla polskich naukowców niż Polska dla badaczy z Niemiec, a niemiecki sposób organizacji i finansowania nauki jest ważnym źródłem inspiracji dla polskich (i szerzej: wschodnioeuropejskich) sąsiadów. Świadczy o tym m.in. utworzona w 2017 roku na wzór DAAD Narodowa Agencja Wymiany Akademickiej czy uruchomiona w 2019 roku procedura wyłaniania uczelni flagowych, która wykazuje uderzające podobieństwa do niemieckiej inicjatywy doskonałości (Exzellenzinitiative).

Przegląd mierzalnych dysproporcji, które charakteryzują polsko-niemiecką współpracę naukową warto uzupełnić o dwie uwagi z zakresu milczącej wiedzy o polsko-niemieckim sąsiedztwie. Obie dotyczą społecznego zasięgu zainteresowania sąsiadem. O ile język niemiecki cieszy się wciąż w polskich szkołach zdecydowanie większą popularnością niż język polski w Niemczech, o tyle na poziomie studiów I, II i III stopnia umiejętności językowe (i w konsekwencji zdolność do absorbowania i wytwarzania wiedzy fachowej) ulega odwróceniu. W efekcie, na niemieckich uczelniach powstaje stosunkowo więcej prac dyplomowych i doktoranckich na temat Polski i stosunków polsko-niemieckich niż odwrotnie. Druga dysproporcja dotyczy relacji między wytwarzaniem a rozpowszechnianiem i przyswajaniem wiedzy o sąsiedzie: choć pole niemieckich badań polonoznawczych jest znacznie szersze niż pole polskich badań niemcoznawczych, to wiedza Niemców o Polsce pozostaje – w porównaniu z wiedzą Polaków o Niemczech – ogólna i ograniczona (Ankieta 2014; Loew 2023).

Wnioski i perspektywy

Historia polsko-niemieckiej współpracy naukowej w obrębie humanistyki pokazuje, po pierwsze, jak bardzo od 1945 roku zmieniły się jej instytucjonalne ramy, po drugie, jak mało zmieniła się w tym czasie strukturalna dysproporcja między Polską a Niemcami, i po trzecie, jak ściśle dwustronna współpraca była (i nadal jest) powiązana z rozwojem polsko-niemieckich relacji politycznych.

W świetle fragmentarycznego stanu badań nad historią polsko-niemieckiej współpracy naukowej warto byłoby przyjrzeć się zwłaszcza trzem ogólniejszym problemom. W kontekście unaukowienia polityki w Europie po 1945 roku, rozwoju polityki historycznej w Niemczech (Zachodnich) od lat 80. i ponownego upolitycznienia humanistyki w Polsce po 2015 roku (które charakteryzowało się m.in. wyraźnym komponentem antyniemieckim) (Wolff-Powęska 2022), warto byłoby dokonać systematycznej analizy tego, w jaki sposób „nauka i polityka stanowią dla siebie nawzajem zasoby” w rozumieniu Mitchella G. Asha (Ash 2001). W odniesieniu do paralelności polsko-wschodnioniemieckiej i polsko-zachodnioniemieckiej współpracy naukowej interesujące byłoby postawienie pytania o to, w jakim stopniu te dwie historie oddziaływały na siebie nawzajem. Z kolei biorąc pod uwagę rolę społeczeństwa obywatelskiego w polskich i polsko-niemieckich debatach na temat niemieckiego dziedzictwa kulturowego w Polsce oraz wyraźnie rosnące w ostatnich latach znaczenie nauki obywatelskiej (citizen science), warto byłoby również dogłębniej zbadać społeczne osadzenie polsko-niemieckiej współpracy naukowej (Wolff-Powęska 2013) w obu krajach – zarówno przed i jako 1989 roku.

Przekład z języka niemieckiego: Justyna Górny

 

[1] Za uwagi i komentarze do pierwszej wersji tego artykułu dziękuję Paulinie Gulińskiej, Clausowi Krögerowi, Piotrowi Madajczykowi, Hubertowi Orłowskiemu, Christophowi Schutte, Janowi Surmanowi i Rafałowi Żytyńcowi.

[2]Nie oznacza to bynajmniej, by procesy europeizacji i transnacjonalizacji kształtowały polsko-niemiecką współpracę naukową dopiero po 1989 roku. Już wcześniej w historii polsko-niemieckiego sąsiedztwa pojawiały się transgraniczne biografie akademickie. Doskonałym tego przykładem jest życie i twórczość urodzonego we Lwowie językoznawcy i poligloty Andrzeja de Vincenza (1922–2014). W czasie II wojny światowej de Vincenz przedostał się do Francji, gdzie od 1947 roku studiował języki romańskie, angielski i lingwistykę na paryskiej Sorbonie. Po doktoracie i habilitacji z językoznawstwa objął profesurę w Heidelbergu (1967), a później Getyndze (1973). Pod koniec lat 70. zainicjował polsko-niemiecką współpracę nad „Słownikiem niemieckich wyrazów zapożyczonych w polszczyźnie pisanej i standardowej” (Wörterbuch der deutschen Lehnwörter in der polnischen Schrift- und Standardsprache, WDLP). Po przejściu de Vincenza na emeryturę prace leksykograficzne kontynuował na Uniwersytecie Carla von Ossietzky’ego w Oldenburgu jego współpracownik Gerd Hentschel (de Vincenz und Hentschel 2010; WDLP 2010).

[3]Biorąc pod uwagę dyscyplinarną przynależność pracujących w Niemczech ekspertów do spraw polskich i polsko-niemieckich, charakterystyczna jest tendencja, która charakteryzuje niemieckie badania nad Europą Wschodnią w ogóle: jeśli za miarodajny wskaźnik uznamy liczbę odnośnych profesur, to w obu przypadkach najsilniej reprezentowane są właśnie historia, literaturo- i językoznawstwo (Libman, Platzer 2021). Pozyskanie odnośnych danych w przypadku Polski nie jest łatwe ze względu na odmienną nomenklaturę profesur.

[4] O zależnościach między zrabowanymi przez nazistów dobrami kultury a powojenną historią zachodnioniemieckich badań nad Europą Wschodnią na przykładzie Tybingi: Zachary 2021.

[5] W przyjętej w 1953 roku w RFN ustawie o wypędzonych znajduje się zapis o „opiece nad dobrami kultury wypędzonych i uchodźców oraz wspieraniu badań naukowych” (§ 96), który zobowiązuje Republikę Federalną i kraje związkowe do „wspierania nauki i badań w wypełnianiu ich zadań wynikających z wypędzenia i integracji wypędzonych i uchodźców, a także dalszego rozwoju dorobku kulturowego wypędzonych i uchodźców” (BVFG 1953) (Weber 2014).

[6] Niepoślednią rolę w prowadzonych w Niemczech Zachodnich badaniach nad Europą Wschodnią odgrywali naukowcy z uniwersytetów w Strasburgu, Poznaniu i Pradze, które nazistowskie władze przejęły w okupowanych terytoriach i obsadziły niemieckimi akademikami, oraz z uniwersytetów na terytoriach utraconych w 1945 roku przez Niemcy na wschodzie, tj. we Wrocławiu i Królewcu (Linnemann 2002; Mühle 2005; Unger 2007; Hackmann 2010).

[7] Po II wojnie światowej polski krajobraz uniwersytecki zmienił się diametralnie. W Polsce międzywojennej istniało pięć państwowych uniwersytetów: w Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie. Wskutek przesunięcia granic Polski na zachód, nauczyciele akademiccy ze Lwowa i Wilna w dużej mierze trafili na były niemiecki uniwersytet we Wrocławiu lub na nowo utworzony uniwersytet w Toruniu. W latach 1944–1989 powstało pięć dalszych uniwersytetów: w Lublinie (1944), Łodzi (1945), Katowicach (1968), Gdańsku (1970) i Szczecinie (1985) (zob. Papiór 2012).

[8] Nazwa komisji trzy razy ulegała zmianie: w 1949 roku przemianowano ją na Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, w 1984 roku uzupełniono nazwę o dodatek „Instytut Pamięci Narodowej” a od 1991 roku jej nazwa brzmi: Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytut Pamięci Narodowej (zob.: Karowicz-Bienias i in. 2021).

[9] Założona w 1993 roku w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk z siedzibą w Poznaniu Pracownia Historii Niemiec i Stosunków Polsko-Niemieckich okazała się instytucją efemeryczną.

[10] Wrażenie to potwierdza choćby pobieżne porównanie organizowanego w Niemczech kongresu polonoznawczego i jego polskiego odpowiednika: liczba uczestników niemieckiego kongresu, który od 2009 roku organizuje darmsztadzkie DPI, jest znacznie wyższa niż liczba uczestników kongresu niemcoznawczego, który od 2010 roku organizuje wrocławskie Centrum im. Willy’ego Brandta. Podobna dysproporcja daje się  zaobserwować w obszarze komunikacji naukowej: stworzony w 2014 roku przez Centrum Interdyscyplinarnych Studiów Polskich na Viadrinie portal internetowy „Polonoznawstwo Interdyscyplinarnie” (Polenstudien interdisziplinär, www.pol-int.org), który publikuje bieżące informacje o publikacjach i wydarzeniach związanych z Polską, nie ma odpowiednika w polskim niemcoznawstwie; to samo dotyczy dwutygodnika informacyjnego „Analizy Polskie” („Polen-Analysen”), wydawanego od 2006 roku przez Centrum Badań nad Europą Wschodnią przy Uniwersytecie w Bremie, Niemieckie Towarzystwo Studiów Wschodnioeuropejskich, darmsztadzkie DPI, Leibniz-Instytut Rozwoju Rolnictwa w Gospodarkach Transformacyjnych w Halle, Leibniz-Instytut Badań nad Europą Wschodnią i Środkowo-Wschodnią w Ratyzbonie oraz ZOiS w Berlinie (jego powołany do życia w 2009 roku polski odpowiednik dla Niemiec „Biuletyn Niemiecki”, wydawany przez CSM w Warszawie we współpracy z Fundacją Współpracy Polsko-Niemieckiej, nie przetrwał próby czasu). Również niemieckie stowarzyszenia naukowe skupiające specjalistów zajmujących się Europą Wschodnią (np. Niemieckie Towarzystwo Studiów Wschodnioeuropejskich, Stowarzyszenie Historyków Europy Wschodniej oraz Młodzi Eksperci i Ekspertki Europy Wschodniej) nie mają w Polsce odpowiedników (por. Wrzesiński 1996; Bingen i Loew 2006; Ruchniewicz 2008; Bingen i in. 2008; Loew 2009; Loew 2020).

[11]Dość wspomnieć, że na niemieckich uniwersytetach istnieje około 40 profesur noszących w nazwie historię Europy Wschodniej i zaledwie 20 profesur dotyczących historii Azji.

[12]Nieprzypadkowo zakrojone na szeroką skalę projekty translatorskie dotyczące polskiej literatury pięknej i humanistyki mają w Niemczech silne umocowanie instytucjonalne, podczas gdy analogiczny projekt dotyczący niemieckiej humanistyki w Polsce jest inicjatywą pojedynczego badacza. Mowa o zainicjowanych przez Karla Dedeciusa w darmsztadzkim DPI i publikowanych w renomowanym wydawnictwie Suhrkamp seriach Polnische Bibliothek (Biblioteka Polska, t. 1‒50, 1982‒2000) oraz Denken und Wissen. Eine Polnische Bibliothek (Myśl i wiedza. Biblioteka Polska, t. 1‒15, 2003‒2014) i zainicjowanych odpowiednio w latach 1996 i 1997 przez działający w Warszawie Niemiecki Instytut Historyczny seriach Klio in Deutschland (Klio w Niemczech) i Klio in Polen (Klio w Polsce), z której każda obejmuje ponad 20 tomów oraz o serii Poznańska Biblioteka Niemiecka (50 tomów, 1996‒2021) stworzonej i redagowanej przez poznańskiego germanistę Huberta Orłowskiego (przez pewien czas wspólnie z niemieckim historykiem Christophem Kleßmannem).

 

Bibliografia

Ankieta na temat badań stosunków polsko-niemieckich do „Rocznika” CBH PAN, [w:] „Historie. Rocznik CBH PAN w Berlinie” (2014).

M.G. Ash, Wissenschaft und Politik als Ressourcen füreinander, [w:] J. Büschenfeld (red.), Wissenschaftsgeschichte heute. Festschrift für Peter Lundgreen, Bielefeld 2001.

K. Bachmann, J. Kranz (red.), Verlorene Heimat. Die Vertreibungsdebatte in Polen, Bonn 1998.

J. Baberowski, Das Ende der Osteuropäischen Geschichte. Bemerkungen zur Lage einer geschichtswissenschaftlichen Disziplin, [w:] „Osteuropa” 48 nr 8/9 (1998).

B. Białkowski, Utopie einer besseren Tyrannis. Deutsche Historiker an der Reichsuniversität Posen (1941–1945), Paderborn 2011.

D. Bingen, Die Polenforschung im Bundesinstitut für ostwissenschaftliche und internationale Studien, [w:] W. Plum (red.), Ungewöhnliche Normalisierung. Beziehungen der Bundesrepublik Deutschland zu Polen, Bonn 1984.

D. Bingen, M. Hałub, M. Weber (red.), Mein Polen – meine Polen. Zugänge und Sichtweisen, Wiesbaden 2016.

D. Bingen, P.O. Loew, Wer weiß was ..., [w:] „Osteuropa” 65 nr 11/12 (2006).

D. Bingen, P.O. Loew, A. Wenninger (red.) Polenforschung in Deutschland. Eine Zwischenbilanz, Bonn 2008.

A. Bolewski, H. Pierzchała, Henryk, Losy polskich pracowników nauki w latach 1939–1945: straty osobowe, Wrocław 1989.

BVFG 1953 = Gesetz über die Angelegenheiten der Vertriebenen und Flüchtlinge Ustawa o wypędzonych i uchodźcach z 19 maja 1953 r. (Bundesgesetzblatt I, s. 201), wejście w życie ostatniej poprawki: 27 czerwca 2020; (Art. 361 rozporządzenia z 19 czerwca 2020).

W. Borodziej, A. Hajnicz (red.), Kompleks wypędzenia, Warszawa 1998.

H.-J. Bömelburg, Frühneuzeitliche Nationen im östlichen Europa. Das polnische Geschichtsdenken und die Reichweite einer humanistischen Nationalgeschichte (1500–1700), Wiesbaden 2006.

H.-J. Bömelburg, E. Kizik, Altes Reich und alte Republik. Deutsch-polnische Beziehungen und Verflechtungen 1500-1806, [w:] „Deutsch-Polnische Geschichte“ t. 2 Darmstadt 2014.

H.-J. Bömelburg, R.; Stössinger, R. Traba (red.), Vertreibung aus dem Osten. Deutsche und Polen erinnern sich, Alleinstein/Olsztyn 2006.

H. Brahm, Drehscheibe der Osteuropaforschung. Das Bundesinstitut für ostwissenschaftliche und internationale Studien, [w:] „Osteuropa” 55 nr 12 (2005).

A. Brückmann, i in., Europa – Unsere Geschichte, red. Gemeinsame Deutsch-Polnische Schulbuchkommission in Zusammenarbeit mit dem Georg-Eckert-Institut - Leibniz-Institut für internationale Schulbuchforschung Braunschweig und dem Zentrum für Historische Forschung Berlin der Polnischen Akademie der Wissenschaften, t. 1-44, Wiesbaden/Warszawa 2016‒2020.

T. Brzeziński, Krótka historia związków polsko-niemieckich w dziedzinie historii medycyny, [w:] „Archiwum Historii Medycyny” 59 nr 1 (1996).

P. Buras, P.M. Majewski (red.), Pamięć wypędzonych. Grass, Beneš i środkowoeuropejskie rozrachunki: antologia tekstów polskich, niemieckich i czeskich, Warszawa 2003.

M. Burleigh, Germany Turns Eastwards. A Study of Ostforschung in the Third Reich, New York 2002.

C.-P. Clostermeyer, Erstes deutsch-polnisches Kolloquium über neueste Entwicklungen in der öffentlichen Verwaltung in der Bundesrepublik Deutschland und in der Volksrepublik Polen, [w:] „Deutsches Verwaltungsblatt” 7 (1979).

S. Creuzberger, i in. (red.), Wohin steuert die Osteuropaforschung? Eine Diskussion, Köln 2000.

S. Czarniecki, Beispiele wissenschaftlicher Beziehungen zwischen polnischen und deutschen Gelehrten auf dem Gebiet der Geologie im Zeitalter der Aufklärung, [w:] „Zeitschrift für geologische Wissenschaften” 8 nr 2 (1980).

D. Dahlmann (red.), Hundert Jahre Osteuropäische Geschichte. Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft, Stuttgart 2005.

J. Danyel, J.C. Behrends (red.), Grenzgänger und Brückenbauer. Zeitgeschichte durch den Eisernen Vorhang, Göttingen 2018.

A. de Vincenz, G. Hentschel, Zur Entstehung des Wörterbuchs, 2010, http://diglib.bis.uni-oldenburg.de/bis-verlag/wdlp/46703.html.

E. Dmitrów, Niemcyi okupacja hitlerowska w oczach Polaków: poglądy i opinie z lat 1945-1948, Warszawa 1987.

T. Dohnalowa, Polnische Ingenieure in Berlin im 19. und Anfang des 20. Jahrhunderts, [w:] „Studia historiae oeconomicae” 21 (1994).

A. Dymaczewski,Pierwsze kolokwium Niemiecko-Polskiej Komisji Archeologicznej w Lubuszu (Lebus) w NRD, [w:] „Slavia Antiqua” 19 (1972).

E. Ehegötz, W. Duda, M. Frenzel, M. Gehrmann, S. Skorupka, Phraseologisches Wörterbuch Polnisch-Deutsch, Leipzig 1990.

M. Fahlbusch, I. Haar, A. Lobenstein-Reichmann, J. Reitzenstein (red.), Völkische Wissenschaften. Ursprünge, Ideologien und Nachwirkungen, Berlin/Boston 2020.

A. Fischer, Forschung und Lehre zur Geschichte Osteuropas in der sowjetischen Besatzungszone bzw. der Deutschen Demokratischen Republik (1945–1990), [w:] E. Oberländer (red.), Geschichte Osteuropas. Zur Entwicklung einer historischen Disziplin in Deutschland, Österreich und der Schweiz 1945–1990, Stuttgart 1992.

I. Haar, M. Fahlbusch, A. Pinkwinkler, Alexander, przy współpracy D. Hamann (red.), Handbuch der völkischen Wissenschaften. Akteure, Netzwerke, Forschungsprogramme, t. 1-2. wyd. 2 zmienione, Berlin 2017.

J. Hackmann, M. Kopij-Weiß, Nationen in Kontakt und Konflikt. Deutsch-polnische Beziehungen und Verflechtungen 1806–1918, [w:] „Deutsch-Polnische Geschichte" t. 3, Darmstadt 2014.

H.H. Hahn, R. Traba, przy współpracy M. Górnnego i K. Kończal (red.), Deutsch-Polnische Erinnerungsorte, t. 1–4, Paderborn i in. 2012‒2015.

H. Golombek, Die Rolle des akademischen Austauschs im deutsch-polnischen Verständigungsprozess, [w:] F. Grucza (red.), Tausend Jahre polnisch-deutsche Beziehungen. Sprache, Literatur, Kultur, Politik, Materialien des Millennium-Kongresses 5. – 8. April 2000, Warszawa 2001.

D. Gortych, G. Hinterkeuser, Ł. Skoczylas, Erinnerungsimplantate – Der (Wieder)Aufbau der Schlösser in Posen und Berlin im interdisziplinären Vergleich, Frankfurt am Main i in. 2017.

M. Grzechnik, ‘Recovering’ Territories. The Use of History in the Integration of the New Polish Western Borderlands, [w:]„Europe-Asia-Studies” 69 nr 4 (2017).

S. Guth, Geschichte als Politik. Der deutsch-polnischeHistorikerdialog im 20. Jahrhundert, Berlin/Boston 2015.

J. Hackmann, Ein Abschied auf Raten, [w:] M. Fahlbusch (red.) I. Haar, Völkische Wissenschaften und Politikberatung im 20. Jahrhundert. Expertise und „Neuordnung“ Europas, Paderborn 2010.

M. Hansl, Erschöpfte Utopien. Dahrendorf, Habermas und das Ende der trente glorieuses, Berlin/Boston 2021.

E. Hoffman, Frühe Traditionen der Zusammenarbeit polnischer und deutscher Wissenschaftler am Beispiel der Societas Jablonoviana in Leipzig, [w:] „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica” nr 16 (1992).

W. Jacobmeyer, Ohne Enno Meyer hätte es keine deutsch-polnischen Schulbuchgespräche gegeben, [w:] B. Olschowsky (red.), Akteur im Stillen und sein Engagement für die Aussöhnung mit Polen und Juden, München 2019.

A. Jakubowska, Der Bund der Vertriebenen in der Bundesrepublik Deutschland und Polen (1957–2004). Selbst- und Fremddarstellung eines Vertriebenenverbandes, Marburg 2012.

D. Kaczor, Gdańsko-Bremeńska sesja naukowa »Deutsch-polnische Beziehungen: historische und aktuelle Aspekte«, Brema, 20 – 22 listopada 1995, [w:] „Kwartalnik historyczny” 103 nr 3 (1996),

S.A. Karowicz-Bienias, R. Leśkiewicz, A. Pozorski (red.), Nazwać zbrodnie po imieniu. Ustalenia Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w sprawie zbrodni z okresu II wojny światowej, redakcja naukowa, Warszawa 2021.

N. Kersken, P. Wiszewski, Neue Nachbarn in der Mitte Europas. Polen und das Reich im Mittelalter, [w:] Deutsch-Polnische Geschichte, t. 1, Darmstadt 2000.

W. Kessler, M. Krzoska (red.), Zwischen Region und Nation. 125 Jahre Forschung zur Geschichte der Deutschen in Polen, Osnabrück 2013.

W. Kietlicz-Wojnacki, Polskie osiągnięcia naukowe na obczyźnie: od średniowiecza do II wojny światowej, Lublin 1980.

T. Kleindienst, Die Entwicklung der bundesdeutschen Osteuropaforschung im Spannungsfeld zwischen Wissenschaft und Politik, Marburg 2009.

J. Kochanowski, P.O. Loew, Viel Krieg und etwas Frieden. Polen und Deutschland 1918 bis 1948, [w:] Deutsch-Polnische Geschichte, t. 4, Darmstadt 2023.

R. Koselleck, Brief Nr. 44 [1959], [w:] J.E. Dunkhase R. Koselleck, C. Schmitt (red.), Der Briefwechsel 1953-1983 und weitere Materialien, Berlin 2019.

M. Krzoska, Für ein Polen an Oder und Ostsee. Zygmunt Wojciechowski (1900–1955) als Historiker und Publizist, Osnabrück 2003.

M. Krzoska, P. Zaja, Kontinuität und Umbruch. Deutsch-polnische Beziehungen nach dem Zweiten Weltkrieg, [w:] Deutsch-Polnische Geschichte, t. 5 Darmstadt 2021.

M. Krzoska, K. Lichy, K. Rometsch (red.), Wende, Wandel, Weitermachen? Nachfragen zur Geschichtswissenschaft der 1990er Jahre in Deutschland, Polen und Europa, Paderborn 2021.

G. Labuda,Polnische Gelehrte am Wissenschaftskolleg zu Berlin (1981–1987), [w:] A. Lempp (red.), Initiativen kultureller Zusammenarbeit: Bundesrepublik Deutschland – Volksrepublik Polen 1982–1988, Darmstadt 1989.

A. Lada, Debata publiczna na temat powstania Centrum przeciw Wypędzeniom w prasie polskiej i niemieckiej, Wrocław 2006.

A. Lawaty, E. Kobylińska, R. Stephan (red.), Deutsche und Polen. 100 Schlüsselbegriffe, München 1992.

A. Lawaty, W. Mincer, przy współpracy A. Domańskiej (red.), Deutsch-polnische Beziehungen in Geschichte und Gegenwart. Bibliographie 1900‒1998, tom 1–4, Wiesbaden 2000.

A. Lawaty, H. Orłowski (red.), Deutsche und Polen. Geschichte, Kultur, Politik, München 2003.

H. Lemberg, W. Borodziej (red.), Unsere Heimat ist uns ein fremdes Land geworden…, [w:]Die Deutschen östlich von Oder und Neiße 1945-1950. Dokumente aus polnischen Archiven, t. 1–4, Marburg 2000-2004.

H. Lemberg, W. Borodziej (red.), Nasza ojczyzna stała się dla nas obcym państwem..., [w:] Niemcy w Polsce 1945‒1950. Wybór dokumentów, Warszawa 2000‒2001.

H. Lemke, Die Brüder Załuski und ihre Beziehungen zu Gelehrten in Deutschland und Danzig. Studien zur polnische Frühaufklärung, Berlin 1958.

A. Libman, N. Platzer, Geschichte, Slawistik und der Rest. Osteuropaforschung in Deutschland, [w:] „Osteuropa” 7 (2021).

K.A. Linnemann, Das Erbe der Ostforschung. Zur Rolle Göttingens in der Geschichtswissenschaft der Nachkriegszeit. Marburg 2002.

P.O. Loew, Lob des Ungleichgewichts. Anmerkungen zu Polen und Deutschland, [w:] „Osteuropa”, 73 nr 1–2 (2023).

P.O. Loew, Leistungsfähig cum grano salis, [w:] „Osteuropa”, 70 nr 12 (2020).

P.O. Loew, „Setzen Sie sich in die erste Reihe!“, [w:] „Osteuropa”, 59 nr 4 (2009).

E. Merian, Die Gründung der Fürstlich Jablonowskischen Gesellschaft (Societas Jablonoviana) zu Leipzig, [w:] (red.) D. Döring, K. Nowak, Gelehrte Gesellschaften im mitteldeutschen Raum (1650–1820), Teil 1, Leipzig 2000.

A. Mężyński (red.), Biblioteki naukowe w Generalnym Gubernatorstwie: w latach 1939–1945; wybór dokumentów źródłowych = Wissenschaftliche Bibliotheken im Generalgouvernement, Warszawa 2003.

M. Mrugalski, S. Schahdat, I. Wutsdorff, przy współpracyD. Ulicka (red.), Introduction, [w:] idem: Central and Eastern European Literary Theory and the West, Berlin/New York 2023.

E. Mühle, Für Volk und deutschen Osten. Der Historiker Hermann Aubin und die deutsche Ostforschung, Düsseldorf 2005.

M.G. Müller (red.), Polen in der europäischen Geschichte, Stuttgart 2011.

R. Oberschmidt, Eine enorme Intensivierung. 20 Jahre deutsch-polnische Wissenschaftsbeziehungen, [w:] (red.) D. Bingen i in., Erwachsene Nachbarschaft. Die deutsch-polnischen Beziehungen 1991 bis 2011, Wiesbaden 2011.

OECD, Gross domestic spending on R&D, 2023, <https://data.oecd.org/rd/gross-domesticspending-on-r-d.htm#indicator-chart> [ostatni dostęp:25.02.2023].

H. Orłowski (red.), Moje Niemcy, moi Niemcy. Odpominania polskie, Poznań 2009.

U. Schädler-Saub, A. Weyer (red.), Geteilt – vereint! Denkmalpflege in Mitteleuropa zur Zeit des Eisernen Vorhangs und heute, Petersberg 2015.

J. Papiór, Polnische Germanistik – Germanistik in Polen im 19. und 20. Jahrhundert. Programme – Geschichte – Studien – Bibliographien zur Wissenschaftsgeschichte, Częstochowa 2012.

H. Pfeiffer,Forderung polnischer Wissenschaftler durch die Alexander von Humboldt-Stiftung, [w:] W. Plum (red.), Ungewöhnliche Normalisierung. Beziehungen der Bundesrepublik Deutschland zu Polen, Bonn 1984.

J.M. Piskorski, przy współpracyJ. Hackmann, R. Jaworski (red.), Deutsche Ostforschung und polnische Westforschung im Spannungsfeld von Wissenschaft und Politik. Disziplinen im Vergleich, Osnabrück/Poznań 2002.

K. Reiff, Journalistenaustausch, Regionalplanung und Schulbuchkonferenzen. Schwerpunkte der Friedrich-Ebert-Stiftung in der Zusammenarbeit mit Polen, [w:] W. Plum (red.), Ungewöhnliche Normalisierung. Beziehungen der Bundesrepublik Deutschland zu Polen, Bonn 1984.

P. Roguski, Versuch über die Polonistik in Deutschland. Polemik, [w:] „Zeitschrift des Verbandes polnischer Germanisten” nr. 3/4 (2014).

J. Rohoziński, Rezeptionshilfe. Polonistik in der DDR, [w:] (red.) H. Kneipp i H. Orłowski, Die Rezeption der polnischen Literatur im deutschsprachigen Raum und die der deutschsprachigen in Polen 1945–1985, Darmstadt 1988.

D. Rytel-Kuc, W.F. Schwarz, H.-Ch. Trepte (red.), Polonistik im deutschsprachigen Bereich. Aufgaben und Perspektiven ihrer Entwicklung, Hildesheim 2005.

D. Schenk, Die wissenschaftlichen Beziehungen der Deutschen Forschungsgemeinschaft zur Polnischen Akademie der Wissenschaften, [w:] W. Plum (red.), Ungewöhnliche Normalisierung. Beziehungen der Bundesrepublik Deutschland zu Polen, Bonn 1984.

H. Schmid, K. Berwanger, Memorandum: über die Lage der Slawistik in Deutschland, [w:] „Osteuropa“ 9 (2005).

D. Scholze, E. Tomicka-Krumrey (red.), Mit Wort und Tat. Deutsch-polnischer Kultur- und Wissenschaftsdialog in Vergangenheit und Gegenwart, Leipzig 2001.

Ch. Schutte, Die Königliche Akademie in Posen (1903–1919) und andere kulturelle Einrichtungen im Rahmen der Politik zur "Hebung des Deutschtums", Marburg 2008.

J. Serczyk, 4. Zabór pruski. C. Niemieckie instytucje naukowe na ziemiach polskich, [w:] Historia nauki polskiej, t. 4, cz. 1–2: 1863-1918, Wrocław i in. 1987.

K. Steffen, Blut und Metall. Die transnationalen Wissensräume von Ludwik Hirszfeld und Jan Czochralski im 20. Jahrhundert, Göttingen 2021.

T. Strobel, Transnationale Wissenschafts- und Verhandlungskultur. Die Gemeinsame Deutsch-Polnische Schulbuchkommission 1972–1990, Göttingen 2015.

J. Surman, i in. (red.), Science Interconnected: German-Polish Scientific Entanglements in Newer History, [w:] Science Interconnected: German-Polish Scholarly Entanglements in Modern History, Marburg 2022.

J. Tomann, Die Figur des Kleinen Aufständischen in der Sammlung Reinhart Kosellecks, [w:] L. Regazzoni (red.), Im Zwischenraum der Dinge. Eine Annäherung an die Figurensammlung Reinhart Kosellecks, Bielefeld 2023.

R. Traba, H.H. Hahn, przy współpracy M. Górnego i K. Kończal (red.), Polsko-niemieckie miejsca pamięci, t. 1–4, Warszawa 2012‒2015.

A History of Modern Political Thought in East Central Europe, Negotiating Modernity in the Long Nineteenth Century, t. 1, Oxford 2016

J.A. Turkowska, Der kranke Rand des Reiches. Sozialhygiene und nationale Räume in der Provinz Posen um 1900, Marburg 2020.

C.R. Unger, Ostforschung in Westdeutschland. Die Erforschung des europäischen Ostens und die Deutsche Forschungsgemeinschaft, 1945–1975, Stuttgart 2007.

H.-D. von Enzberg, Geschichte Deutschlands, Polens und der deutsch-polnischen Beziehungen: Versuch einer Bilanz; eine Konferenz in Posen am 10. und 11. Oktober 1994. [w:] „Nordost-Archiv, Neue Folge” 4 nr 1 (1995).

WDLP = Wörterbuch der deutschen Lehnwörter in der polnischen Schrift- und Standardsprache, 2010: https://diglib.bis.uni-oldenburg.de/bis-verlag/wdlp/[ostatni dostęp: 25.02.2023].

M. Weber, Historische Kommissionen, [w:] Online-Lexikon zur Kultur und Geschichte der Deutschen im östlichen Europa, 2014, https://ome-lexikon.uni-oldenburg.de/begriffe/historische-kommissionen [ostatni dostęp: 21.02.2022].

A. Wolff-Powęska, Strategien der Erinnerung in Polen – die zivilgesellschaftliche Alternative, [w:] (red.) E. François, K. Kończal, R. Traba, S. Troebst, Geschichtspolitik in Europa seit 1989. Deutschland, Frankreich und Polen im internationalen Vergleich, Göttingen 2013.

A. Wolff-Powęska, „III Rzesza Niemiecka” prof. Kucharczyka to karykatura dziejów Niemiec, [w:] „Gazeta Wyborcza”, 8 października 2022.

E. Worbs, Erika, Die Tätigkeit der Bilateralen Kommission Polonistik DDR – VR Polen, [w:] (red.). M. Marszałek, A. Nagórko, Berührungslinien. Polnische Literatur und Sprache aus der Perspektive des deutsch-polnischen kulturellen Austauschs, Hildesheim 2006.

S. Worschech, Bedarfsanalyse Osteuropaforschung. Welches Osteuropa-Wissen wird gebraucht?, DGO-Rundbrief 2 (2021).

W. Wrzesiński, Nowe elementy i kierunki w polskich badaniach niemcoznawczych, [w:] „Przegląd Zachodni” 1 (1996).

T. Zachary, „Von Urkunden, Büchern und Karten – Werner Markert und das ‘Tübinger Erbe’ der Ostforschung”. Historischer Augenblick, 2021, https://www.historischer-augenblick.de/osteuropainstitut/, [ostatni dostęp: 17.05.2023].

K. Zernack, Das Jahrtausend deutsch-polnischer Beziehungsgeschichte als Problemfeld und Forschungsaufgabe, [w:] (red.) W.H. Fritze, K. Zernack, Grundfragen der geschichtlichen Beziehungen zwischen Deutschen, Polaben und Polen, Berlin 1976.

 

Kończal Kornelia (1982), wykłada historię na Uniwersytecie w Bielefeld, literaturo- i kulturoznawczyni. Zainteresowania naukowe: historia Europy w XX w., historia nauk społecznych i humanistycznych, pamięcioznawstwo, komunikacja międzykulturowa; autorka artykułów nt. historii badania pamięci zbiorowej, współredaktorka tomu o polityce historycznej (Strategien der Geschichtspolitik in Europa nach 1989. Deutschland, Frankreich und Polen im internationalen Vergleich, Göttingen 2013).